اجرای ناقص طرح نماد و تأثیر آن بر پیشگیری از آسیبهای اجتماعی دانش آموزان
خبرگزاری آی نو به نقل از خبرگزاری مهر (مطابق خبر منتشر شده در 13 آبان ماه 1404): کاهش سن آسیبهای اجتماعی از چندین سال قبل توسط کارشناسان و مسئولان فراجا و بهزیستی هشدار داده شده بود. اولین بار در دهه ۹۰ اعلام شد که سن اعتیاد به دوران دبیرستان رسیده است و حالا شواهد و آمار میگوید دانش آموزان متوسطه اول خیلی بیشتر از گذشته در معرض ابتلاء به مواد مخدر، میل به خودکشی و دیگر آسیبهای اجتماعی هستند.
طرح نماد (که مخفف «نظام مراقبت اجتماعی دانشآموزان» است) با هدف کاهش آسیبهای اجتماعی چند سالی است در کشور اجرایی شده و چندین نهاد مختلف را پای کار آورده است. با این حال اجرای این طرح آنچنان که مسئولان وعده داده بودند هنوز در مدارس کشور جدی گرفته نمیشود.
با وجود اینکه معاونت پرورشی و فرهنگی وزارت آموزش و پرورش متولی اجرای نماد در مدارس است و علی رغم گذشت بیش از چهار سال از رونمایی این طرح، هنوز دستورالعملهای اجرای این طرح در مدارس چندان جدی گرفته نمیشود. نه اثر طرح نماد در برنامه درسی پر رنگ است و نه محتوایی برای برخورد مناسب خانوادهها با کودکان و نوجوانان در معرض خطر ارائه شده است.
صرف نظر از محتوا، معاونت پرورشی از کمبود نیرو هم رنج میبرد؛ مدارس با کمبود مربی و مشاور دست و پنجه نرم میکند و معلوم نیست معلمان، ناظمان یا مدیران مدارس که به صورت طبیعی وظایف زیادی را در ساعتهای کاری بر عهده دارند چگونه میتوانند دانش آموزان را از انواع آسیبهای اجتماعی همچون اعتیاد، افسردگی و میل به خودکشی نجات دهند
محمد بطحائی معاون اجتماعی وزارت کشور که پیشتر وزیر آموزش و پرورش دولت دوازدهم هم بود در گفتگو با مهر از ارائه آمار دقیق در خصوص میزان خودکشی دانش آموزان و یا آمار اقدام دانش آموزان به خودکشی خودداری کرد با این حال اذعان نمود که عدد خودکشی در بین دانش آموزان بیشتر شده و اگرچه همچنان نسبت به بسیاری از کشورهای خصوصاً پیشرفته دنیا در زمینه خودکشی وضع خیلی بهتری داریم اما با این حال عدد و رقم اقدام به خودکشی و تعداد خودکشیهای صورت گرفته در میان دانش آموزان افزایش یافته است.
با وجود چنین مسائلی طرح نماد هنوز روی هواست. تشکلهای دانشآموزی همچون بسیج دانش آموزی و یا اتحادیه انجمنهای اسلامی دانش آموزان که در خصوص اجرای طرح نماد وظایفی به عهده دارند؛ هنوز اقدام خاصی در این زمینه نکردند و تاثیرشان در یک جامعه آماری محدود و کوتاه مدت بوده است.
به اعتقاد یکی از مسئولان این تشکلهای دانشآموزی که نخواست نامش فاش شود وزارت آموزش و پرورش در زمینه نماد هنوز بلاتکلیف است و نمیداند چه کار باید بکند.
در چنین شرایطی صادق حسین زاده ملکی در پاسخ به این سوال که وضعیت اجرای طرح نماد در مدارس چگونه است گفت: این طرح برای امسال هنوز اجرایی نشده است. باید مدارس شکل میگرفت و ساز و کار استقرار مربیان، مشاوران و دانش آموزان در مدرسه فراهم میشد تا آشناییهای بهتری شکل میگرفت.
ملکی در خصوص اینکه چرا با گذشت نیمی از آبان ماه هنوز طرح نماد اجرایی نشده است گفت: هنوز مدارس شکل نگرفتند. باید ابتدا ساختارهای مدارس و مشاوران و مربیان مشخص شود و انشاءالله پس از روز دانش آموز طرح نماد را در سراسر کشور اجرا میکنیم.
«پرونده غربالگری مقطع متوسطه از اوایل آبان آغاز و تا اواخر آبان یا نیمه آذر تکمیل میشود. کوتاهتر شدن بازه زمانی اجرای طرح، این امکان را فراهم میکند که مشاوران بر تحلیل نتایج و رسیدگی به موارد شناساییشده تمرکز بیشتری داشته باشند. در سالهای گذشته طولانی شدن فرایند غربالگری وجب میشد فرصت لازم برای پیگیری و مداخلات روانی و تربیتی از دست برود»
ملکی هم همچون معاون سابق پرورشی در خصوص نماد به بیان کلیات اکتفا کرد و بر این مسئله تاکید نمود که باید خیلی زودتر آسیبهای دانش آموزان را شناسایی کنیم تا آنان هنوز درگیر یک آسیب نشدند.
معاون پرورشی وزارت آموزش و پرورش مشخص نکرد که با تعداد مشاوران اندک این وزارت خانه قرار است چگونه غربالگری همه دانش آموزان در مدت ۴۰ روز انجام شود.
ملکی با بیان اینکه در مرحله اول باید آسیبهای اجتماعی در مدارس را رصد کنیم ادامه داد: مدیران وضعیت آسیبهای اجتماعی در مدارس و در منطقه را بررسی میکنند و وقتی دانش آموزان در معرض آسیب شناسایی شوند، فرایند مداخله و رسیدگی آموزش و پرورش انجام میشود.
ملکی جزئیات چگونگی اجرای نماد در مدارس را مشخص نکرد و هنوز مشخص نیست اجرای نماد در مدارس قرار است چگونه باشد؛ تنها کلیدواژه اصلی در صحبتهای ملکی مسأله غربالگری است و وعده داده است بعد از انجام غربالگری، دانشآموزانی که ممکن است در معرض خطر باشند شناسایی شوند و نسبت به نوع خطر و نوع آسیبی که دانش آموز ممکن است در معرض آن باشد؛ آموزشها و برنامههای ارتقایی برایش طراحی شود.
طرح نماد در حالی قرار است از این هفته در نظام آموزشی برای سال تحصیلی جدید اجرایی شود که پیگیری و رصد وضعیت دانش آموز در معرض خطر باید دائمی باشد.
معلوم نیست طرح نماد قرار است امسال در نهایت در چند مدرسه اجرایی شود؛ هر چه باشد هنوز طرح نماد نتوانسته اثری پررنگ در مدارس سراسر کشور داشته باشد و بسیاری از دانش آموزان خصوصاً دانش آموزان متوسطه از مشاورههای ضروری و غربالگری آسیبهای اجتماعی محروم هستند.
تحلیل اجرای طرح نماد در مدارس؛ ضرورت آموزش هدفمند و حمایت روانی دانش آموزان
طرح نماد که مخفف نظام مراقبت اجتماعی دانشآموزان است، قرار بود به عنوان یکی از مهمترین برنامههای ملی در حوزهی آموزش و پرورش، وظیفهی شناسایی، پیشگیری و مداخله در آسیبهای اجتماعی دانشآموزان را بر عهده بگیرد. اما امروز، پس از گذشت چندین سال از آغاز آن، این طرح در هالهای از ابهام قرار گرفته و بسیاری از اهداف اولیهاش هنوز محقق نشده است.
طرح نماد در نگاه نخست ایدهای مترقی است؛ زیرا سلامت روان و اجتماعی دانشآموزان را همسنگ با آموزش دروس رسمی میبیند. اما همانطور که در خبر هم آمده، نبود ساختار اجرایی منسجم، کمبود منابع انسانی و بیتوجهی به آموزش خانوادهها، باعث شده تا این برنامهی ملی هنوز به مرحلهی کارآمدی نرسد.
کمبود منابع انسانی و ضعف ساختاری در اجرای طرح نماد
اجرای موفق هر طرح ملی، نیازمند زیرساختهای دقیق، آموزش نیروی انسانی و تخصیص بودجه کافی است. اما در مورد طرح نماد، این مؤلفهها بهدرستی فراهم نشدهاند. مدارس کشور، بهویژه در مناطق محروم، با کمبود شدید مشاوران تربیتی و روانشناسان مدرسه مواجهاند.
معلمان نیز با انبوهی از وظایف آموزشی و اداری روبهرو هستند و عملاً فرصت و توانایی شناسایی آسیبهای رفتاری یا روانی دانشآموزان را ندارند. در چنین شرایطی، طرح نماد بیشتر به یک برنامه کاغذی و شعاری تبدیل شده است تا یک طرح میدانی مؤثر.
اگرچه وزارت آموزش و پرورش هر سال وعدهی گسترش اجرای طرح نماد را میدهد، اما نبود نیروهای متخصص و عدم پیوست مالی پایدار، باعث شده که بسیاری از مدارس حتی ندانند دقیقاً چه وظایفی در قبال این طرح دارند.
فقدان دستورالعمل های شفاف و هماهنگی بین دستگاه ها
طرح نماد ماهیت بیندستگاهی دارد؛ یعنی برای اجرای آن نهادهایی مانند آموزش و پرورش، بهزیستی، نیروی انتظامی، وزارت کشور و سازمانهای مردمنهاد باید با یکدیگر همکاری کنند. اما در عمل، نبود سازوکار مشخص برای هماهنگی این نهادها، یکی از اصلیترین دلایل توقف پیشرفت طرح بوده است.
مدارس نمیدانند در صورت شناسایی یک دانشآموز در معرض خطر، باید به کدام نهاد ارجاع دهند و چه فرایندی را طی کنند. از طرف دیگر، نبود سامانهی دادهمحور برای ثبت و پیگیری موارد شناساییشده، موجب شده پیوستگی در مراقبت از دانشآموزان وجود نداشته باشد.
در واقع، آنچه در سطح مدارس دیده میشود، مجموعهای از اقدامات جزیرهای است که نه به سیاست واحدی متصل است و نه به ارزیابی مشخصی منتهی میشود.
ضرورت آموزش خانوادهها و پیوند خانه و مدرسه در طرح نماد
خانوادهها نخستین حلقهی مراقبت از دانشآموزان هستند. اما متأسفانه بخش مهمی از طرح نماد که باید بر آموزش والدین و آگاهیبخشی به خانوادهها تمرکز داشته باشد، نادیده گرفته شده است.
بسیاری از والدین هنوز نمیدانند علائم اولیهی افسردگی، اضطراب یا اعتیاد در نوجوانان چگونه بروز میکند و در صورت مشاهدهی چنین علائمی چه اقدامی باید انجام دهند. این در حالی است که در کشورهای پیشرفته، آموزش مهارتهای فرزندپروری و مراقبت اجتماعی، بخش ثابت برنامههای آموزشی مدارس است.
ایجاد کارگاههای آموزش خانواده در بسترهای حضوری و آنلاین، میتواند بخش بزرگی از خلأهای فعلی طرح نماد را پوشش دهد. بدون حضور خانوادهها در این چرخه، هیچ برنامهی مراقبتی پایداری شکل نخواهد گرفت.
پیوند طرح نماد با عدالت آموزشی و سلامت روان
نباید فراموش کرد که طرح نماد تنها به مسائل اجتماعی نمیپردازد، بلکه ارتباط مستقیمی با کیفیت یادگیری دانشآموزان دارد. دانشآموزی که از اضطراب، فشار خانوادگی یا افسردگی رنج میبرد، توانایی تمرکز، خلاقیت و پیشرفت تحصیلی خود را از دست میدهد.
به همین دلیل، اجرای درست طرح نماد در مدارس، نوعی عدالت آموزشی محسوب میشود؛ زیرا سلامت روانی و فرصت یادگیری برابر را برای تمام دانشآموزان فراهم میکند. در واقع، آموزش بدون مراقبت روانی، مانند ساختن خانهای بدون فونداسیون است.
مدارس باید به جای تمرکز صرف بر نمرات و کنکور، به پرورش مهارتهای زندگی، خودآگاهی و تابآوری در دانشآموزان بپردازند؛ اهدافی که فلسفهی اصلی طرح نماد بر آن استوار است.
لزوم نوسازی طرح نماد با استفاده از فناوریهای نوین آموزشی
در دنیای امروز، فناوری آموزشی میتواند بازوی قدرتمندی برای اجرای طرحهای اجتماعی مانند نماد باشد. پلتفرمهای آموزش مجازی مانند آینو میتوانند ابزارهایی برای آموزش مهارتهای روانی، برگزاری آزمونهای غربالگری آنلاین و حتی مشاوره غیرحضوری فراهم کنند.
مدارس بهجای اجرای سنتی و پرهزینه طرح، میتوانند از این فناوریها برای شناسایی سریعتر مشکلات و مداخلهی بهموقع استفاده کنند. ترکیب آموزش مجازی با رویکرد مراقبت اجتماعی، میتواند اجرای طرح نماد را از یک پروژهی نیمهفعال به یک نظام واقعی تبدیل کند.
چالش فرهنگی و سکوت درباره آسیبهای اجتماعی
یکی از عوامل کمتر مورد توجه در تحلیل طرح نماد، فرهنگ سکوت درباره آسیبهای اجتماعی است. بسیاری از مدارس و والدین به دلایل فرهنگی تمایلی ندارند مشکلات روانی یا اجتماعی دانشآموزان را آشکار کنند. همین ترس از قضاوت، باعث میشود آسیبها پنهان بمانند تا زمانی که به بحران تبدیل شوند.
اجرای موفق طرح نماد نیازمند تغییر نگرش فرهنگی است. باید آموزشدهندگان، خانوادهها و حتی خود دانشآموزان بدانند که صحبت درباره مشکلات روحی یا اجتماعی نشانه ضعف نیست، بلکه گامی برای درمان و رشد است.
جمعبندی نهایی
طرح نماد، با وجود اهداف ارزشمند خود، هنوز نتوانسته جایگاه واقعیاش را در نظام آموزشی کشور پیدا کند. مشکلات ساختاری، کمبود نیروی انسانی، نبود آموزش والدین و ناهماهنگی بین دستگاهها، از موانع اصلی اجرای موفق آن هستند.
اگر آموزش و پرورش بتواند با بازنگری در سازوکار طرح، از ظرفیتهای فناوری آموزشی، پلتفرمهای آنلاین و مشارکت خانوادهها بهره بگیرد، طرح نماد میتواند به الگویی موفق برای مراقبت اجتماعی و ارتقای سلامت روان دانشآموزان تبدیل شود.
در غیر این صورت، این طرح ملی نیز مانند بسیاری از طرحهای دیگر، در سطح شعار باقی خواهد ماند و فرصت طلایی برای نجات نسل نوجوان از آسیبهای اجتماعی از دست خواهد رفت.
نقش آی نو در حمایت آموزشی و روانی از دانش آموزان در طرح نماد
پلتفرم آی نو با هدف گسترش آموزش آنلاین و دسترسی برابر برای همه دانشآموزان، میتواند به شکل غیرمستقیم در تحقق اهداف طرح نماد مؤثر باشد. یکی از چالشهای اجرای نماد، نبود محتوای آموزشی مناسب برای شناسایی و پیشگیری از آسیبهای اجتماعی است.
علاوه بر این، آی نو بستری فراهم کرده تا معلمان و مشاوران بتوانند از راه دور با دانشآموزان در ارتباط باشند، میزان پیشرفت تحصیلی آنان را رصد کنند و در صورت مشاهده علائم افت تحصیلی یا مشکلات رفتاری، مداخله زودهنگام انجام دهند. در دنیای امروز که فضای دیجیتال بخش مهمی از زندگی نوجوانان را تشکیل میدهد، چنین پلتفرمهایی میتوانند ابزار مؤثری برای آموزش، پایش و مراقبت اجتماعی دانشآموزان باشند.
در نهایت، همکاری میان وزارت آموزش و پرورش و پلتفرمهایی مانند آی نو میتواند به تحقق هدف اصلی طرح نماد، یعنی ایجاد نظام مراقبت اجتماعی فراگیر و مداوم برای دانشآموزان کمک کند.
منبع: خبرگزاری مهر
سوالات متداول
طرح نماد چیست و چه هدفی دارد؟
طرح نماد مخفف «نظام مراقبت اجتماعی دانشآموزان» است که با هدف شناسایی، پیشگیری و مداخله در آسیبهای اجتماعی و روانی دانشآموزان در مدارس کشور طراحی شده است.
چرا اجرای طرح نماد در مدارس با مشکل مواجه شده است؟
نبود مشاوران کافی، کمبود بودجه، ناهماهنگی بین نهادهای مرتبط و ناآگاهی خانوادهها از مهمترین عوامل کندی اجرای این طرح هستند.
پلتفرم آی نو چگونه میتواند در اجرای طرح نماد مؤثر باشد؟
آی نو با ارائه آموزشهای آنلاین، محتوای روانشناسی و مهارتهای زندگی برای دانشآموزان و خانوادهها، میتواند مکمل طرح نماد باشد و نقش مهمی در پیشگیری از آسیبهای اجتماعی ایفا کند.
