وسواس در کودکان؛ بررسی علت، علائم و روش های درمان

بررسی همه جانبه وسواس در کودکان

وسواس در کودکان مععمولا به صورت وسواس فکری – عملی بروز می‌کند که می‌توان آن را یکی از مشکلات روانشناختی شایعی دانست که بر کیفیت زندگی کودک و خانواده وی تاثیر می‌گذارد. اختلال مذکور که در اصطلاح علمی با عنوان اختلال وسواس فکری – عملی (OCD) شناخته می‌شود، با افکار مزاحم و تکراری که همان وسواس ‌های فکری می‌باشند و هم چنین رفتارهای اجباری مشخص می‌شود. ما نیز برای راهنمایی بهتر والدین در همین زمینه در این مقاله سعی کرده‌ایم که به بررسی علل، علائم، روش‌های تشخیص و درمان اختلال وسواس در کودکان بپردازیم. با ما همراه باشید.

وسواس در کودک چیست؟

برای تعریف وسواس و دادن پاسخی کامل به سوال وسواس در کودکان چیست باید بگوییم که این اختلال در کودک شامل افکار، تصاویر ذهنی یا تکانه‌هایی می‌شود که ناخواسته و تکراری در ذهن کودک ظاهر می‌گردند. به طور کلی، این افکار اضطراب‌آور بوده و باعث ناراحتی و برهم زدن آرامش وی می‌شوند. معمولا کودکان در پاسخ و واکنش به افکار وسواسی، ممکن است رفتارهای خاصی که اصطلاحا به رفتارهای جبری شناخته می‌شود، انجام دهند. انجام رفتارهای جبری صرفا جهت کاهش اضطراب در کودکان می‌باشد و واکنشی است که به آن‌ها در مقابل هجوم افکار اضطراب‌آور کمک می‌نماید.

بروز وسواس در کودکان باعث تمایز رفتار آن‌ها با کودکانی می‌شود که به این اختلال مبتلا نیستند. در تفاوت رفتارهای کودکان مبتلا به وسواس فکری – عملی و کودکان عادی شایان ذکر است که بسیاری از کودکان رفتارهای تکراری و روتین یا عاداتی دارند که کاملا طبیعی‌ و نرمال می‌باشد مانند چک کردن در یا پرهیز از ترک کردن والدین در شرایط خاص.

زمانی که این رفتارها بیش از حد و به صورت افراطی بروز می‌کنند، کنترل‌ناپذیر و مخل زندگی روزمره کودک می‌شوند که در این موقعیت می‌توان گفت که این کودکان نشانه هایی از اختلال وسواس فکری – عملی را دارا می‌باشند و در موارد شدید لازم است که مورد معاینه و بررسی توسط پزشک متخصص قرار بگیرند.

علائم و نشانه های اختلال وسواس فکری – عملی در کودکان

نشانه های وسواس در کودکان به دو بخش اعمال وسواسی و افکار وسواسی تقسیم می‌شود که در ادامه به بیان توضیحات کامل درباره هر کدام از آن‌ها پرداخته‌ایم.

علائم وسواس عملی در کودکان

سن شروع علائم وسواس در کودکان معمولا بین 6 تا 8 سالگی می‌باشد که بیشتر به صورت اعمال وسواسی مانند شستن مکرر دست‌ها خود را بروز می‌دهد و در سنین نوجوانی افکار وسواسی نیز در کنار اعمال وسواسی آغاز می‌شود. از جمله اعمال وسواسی در کودکان به شرح زیر می‌باشد:

• شستن مکرر دست‌ها حتی بدون دلیل
• چک کردن مداوم قفل درها، کلید برق یا وسایل شخصی
• تکرار جملات، دعاها یا شمارش اعداد برای جلوگیری از یک اتفاق بد
• مرتب کردن اشیا به روش خاص و ناتوانی در تحمل بی‌نظمی
• پوشیدن لباس‌ها یا انجام کارها با الگوی خاص؛ به طور مثال همیشه از پای راست شروع کردن
• پوشیدن لباس‌های خاص و یا انتخاب اسباب بازی‌ها با شیوه خاص

لازم به ذکر است که اعمال وسواسی دارای ویژگی های زیر می‌توانند باشند:

• رفتارهای اجباری: مثل مرتب کردن گوشه‌های روتختی به طور مکرر
• رفتارهای تشریفاتی: بدین شکل که حتما باید قبل از خواب دو بار در را باز کرده و ببندد، چرا که فکر می‌کند اگر این تشریفات را انجام ندهد، فردا اتفاق بدی خواهد افتاد.
• از ویژگی های دیگر وسواس عملی در کودک این است که او فکر می‌کند برای اطمینان از ایمنی، تمیزی و منظم بودن اشیا باید حتما اعمال و مناسک خاصی را انجام دهد.

نشانه های وسواس فکری در کودکان

نشانه های وسواس فکری در کودکان به بروز افکار شدید، افراطی، ناتوان‌کننده و نفرت‌انگیز اطلاق می‌شود. معمولا این افکار به قدری آزاردهنده هستند که کودک را به انزوا و دوری از اجتماع می‌کشاند. وسواس فکری در کودک شامل کنترل کردن، اصرار و تاکید بر نظم، به خاطر سپردن افکار تکراری و نشخوارهای ذهنی در هنگام خوابیدن می‌باشد.

لازم به ذکر است در صورتی که وسواس در کودک کنترل یا درمان نشود این علائم با بالا رفتن سن وی تشدید خواهد شد. از جمله افکار وسواسی درکودک می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• ترس شدید از میکروب‌ها و آلودگی
• نگرانی بیش ‌از حد درباره امنیت والدین یا خودشان؛ مثلا کودک فکر می‌کند که اگر لباس‌هایش را مرتب نکند، پدرش را از دست خواهد داد.
• نیاز به نظم و تقارن؛ مثلا همیشه به فکر مرتب کردن وسایل به روش خاص می‌باشد.
• افکار مزاحم درباره انجام کارهای نادرست یا غیراخلاقی
• نگرانی در مورد اعداد یا عبارات خاص؛ مثلا فکر اینکه عدد ۳ بدشانسی می‌آورد یا گفتن کلمه خاصی باعث رویداد بدی خواهد شد.

معمولا وسواس فکری در کودکان منجر به بروز این ویژگی ها در شخصیت کودک می‌شود:

• وسواس فکری در کودکان یا آن‌ها را به افرادی با مسئولیت‌پذیری بیش از حد تبدیل می‌کند یا این که کمتر از حد معمول مسئولیت‌پذیری دارند.
• این کودکان خود را در معرض دستورالعمل‌های افراطی و انعطاف‌ناپذیری‌های اخلاقی قرار می‌دهند.
• وسواس فکری در کودک باعث می‌شود که او خود را مسئول اتفاقات ناخوشایند بداند و هم چنین نقش افکار، اعمال و یا انفعال خود را در رخ دادن اتفاقات ناگوار زیاد می‌داند.

علت وسواس در کودکان چیست؟

به طور کلی علت بروز اختلال وسواس فکری عملی در کودکان دلایل و علل گوناگونی دارد و می‌تواند جزو اختلالات روانی شایع در مدارس نیز باشد، در ادامه به معرفی هر کدام از آن‌ها خواهیم پرداخت. با ما همراه باشید.

عوامل زیستی و ژنتیکی

تحقیقات نشان می‌دهد که وسواس در کودکان ممکن است زمینه و دلیل ژنتیکی داشته باشد. به احتمال زیاد در خانواده‌هایی که یکی از والدین دچار وسواس است، احتمال ابتلای کودک به این اختلال افزایش می‌یابد. لازم به ذکر است که گاهی بروز تغییرات در سطح ترشح سروتونین مغز نیز می‌تواند در ایجاد وسواس در کودک نقش داشته باشد.

عوامل محیطی و روانشناختی

از دیگر دلایل وسواس در کودکان می‌توان به عوامل محیطی و روانشناختی اشاره کرد که در ادامه به بیان آن‌ها خواهیم پرداخت.

استرس و تنش‌ های خانوادگی

از جمله دلایل محیطی در علل بروز اختلال وسواس در کودکان می‎‌توان به محیط زندگی کودک و تنش‌های خانوادگی اشاره کرد. معمولا کودکانی که در محیط‌های پراسترس و تنش‌زا رشد می‌کنند، بیشتر در معرض اختلال وسواس فکری عملی قرار دارند.

تروما و تجربیات دردناک گذشته

یکی از دلایل روانشناختی بروز وسواس در کودکان می‌توان به تجربیات تلخ و آسیب‌زا در کودک اشاره کرد. گاهی تروماهای گذشته منجر به بروز رفتارها و یا افکار وسواسی در کودک می‌شود. لازم به ذکر است که گاهی تجربه اتفاقات ناگوار مانند از دست دادن عزیزان، تصادفات یا بیماری‌های شدید می‌تواند نشانه های وسواس را نیز تحریک نماید.

والدین سخت گیر و محافظه کار

از جمله علل محیطی و تربیتی وسواس در کودکان می‌توان به داشتن والدین سخت‌‌گیر یا بیش از حد محافظه‌کار اشاره کرد. به طور کلی، تربیت به شدت کنترل‌کننده و محدودکننده، به بروز اضطراب و رفتارهای وسواسی در کودکان منجر می‌شود.

چگونه وسواس در کودک را تشخیص دهیم؟

برای تشخیص وسواس در کودکان می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• وجود افکار وسواسی و رفتارهای جبری که بیش از یک ساعت در روز وقت کودک را می‌گیرند.
• ایجاد ناراحتی یا اختلال در عملکرد روزمره کودک
• آگاهی نسبی کودک از این که افکار و رفتارهایش غیرمنطقی‌اند البته این مورد در کودکان کوچکتر، کمتر است.
• روش‌ های ارزیابی و بالینی که می‌توان به مصاحبه‌های بالینی، بررسی سابقه خانوادگی و استفاده از پرسشنامه‌های استاندارد اشاره کرد.
• بهتر است که والدین با مشاهده نشانه ها و علائم اعمال و افکار وسواسی در کودکان خویش آن‌ها را به یک متخصص مراجعه دهند.

روش های درمان وسواس فکری عملی در کودکان

شایان ذکر است که اختلال وسواس قابل درمان است، تنها کافی است که در صورت وجود علائم شدید از مراجعه به متخصص امتناع نکنید و با بروز یا مشاهده نشانه های وسواس در کودک خویش او را به پزشک مراجعه دهید. از جمله روش های درمان وسواس در کودکان می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

درمان شناختی – رفتاری

یکی از موثرترین روش های درمان وسواس در کودکان درمان شناختی – رفتاری است که در آن کودک یاد می‌گیرد با افکار وسواسی خود مقابله کند و رفتارهای جبری خویش را کاهش دهد.

مواجهه و جلوگیری از پاسخ

در این روش درمان وسواس در کودکان، متخصص بیمار را به تدریج در معرض ترس‌های خویش قرار می‌دهد تا یاد بگیرد که بدون انجام رفتارهای جبری، می‌تواند اضطراب خود را کاهش دهد.

بازسازی شناختی

در این نوع روش درمان وسواس در کودکان به بیمار کمک می‌کنند که به تغییر افکار غیرمنطقی خود بپردازد و افکار سالم و منطقی را جایگزینی آن‌ها کند.

دارو درمانی

گاهی وسواس در کودکان به قدری شدت یافته است که نیاز به درمان های دارویی می‌باشد و حتما باید به روانپزشک مراجعه کرد تا با تجویز دارو به درمان کودک شما بپردازد. لازم به ذکر است که هرگز بدون تجویز پزشک به فرزند خود دارو ندهید، حتی اگر آن دارو به فردی با ویژگی های وسواسی کودک شما تجویز شده باشد. حتما به همراه کودک به متخصص مراجعه کنید و تمام مراحل درمان را تحت نظر وی سپری نمایید.

نقش و اهمیت خانواده در درمان

جهت درمان وسواس در کودکان نقش و اهمیت والدین را نباید نادیده گرفت. در واقع پدر و مادرها می‌توانند با روش های تشویقی کودک را از انجام رفتارهای وسواسی بازدارند و هم چنین با حمایت عاطفی، به کودک خویش کمک کنند که اضطراب خود را مدیریت و کنترل نماید. چند رفتاری که والدین می‌توانند در مواجهه با وسواس کودک خویش انجام دهند عبارت است از:

• نادیده گرفتن و تقویت رفتارهای مثبت: به جای تاکید بر رفتارهای وسواسی، وقتی کودک رفتارهای عادی دارد، او را تشویق کنید.
• کاهش استرس و اضطراب: فعالیت‌هایی مانند ورزش، نقاشی و مدیتیشن می‌توانند مفید باشند.
• توضیح منطقی درباره وسواس: کمک کنید کودک بفهمد که افکار وسواسی واقعی نیستند و می‌توان بدون انجام رفتارهای وسواسی هم احساس امنیت کرد.
• استفاده از تکنیک‌های رفتاری: همان طور که گفتیم روانشناس کودک می‌تواند از روش ‌هایی مانند درمان مواجهه و جلوگیری از پاسخ استفاده کند تا کودک یاد بگیرد بدون انجام اعمال وسواسی با اضطراب خود کنار بیاید، والدین نیز می‌توانند همین تکنیک را با کودک خود پیش بگیرند.
• مراجعه به متخصص: لازم است که در صورت ایجاد اختلال در زندگی کودک و تشدید علائم، فرزند خود را به متخصص ببرید.

راهکارهای پیشگیری از بروز وسواس در کودک

قطعا که همه این جمله معروف را شنیده‌ایم که پیشگیری بهتر از درمان است. پس لازم است که والدین نیز جهت جلوگیری از بروز وسواس در کودکان خویش به خصوص در شرایطی که از لحاظ ژنتیکی فرزند خود را مستعد این بیماری می‌دانند، رفتارهای بازدارنده را آغاز نمایند. از جمله راهکارهای پیشگیری از وسواس در کودک می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

مدیریت استرس در محیط خانواده

والدین می‌توانند برای پیشگیری از بروز  اختلال وسواس فکری عملی در کودکان خویش سعی در کاهش تنش‌های خانوادگی نمایند و هم چنین فرزندان خود را تشویق کنند که به بیان احساسات خویش بپردازند و با ایجاد محیطی آرام در خانه و خانواده از سلامت روان کودک خویش محافظت نمایند.

آموزش مهارت های مقابله ‌ای

جهت پیشگیری از بروز وسواس در کودک خویش والدین می‌توانند به فرزندان خود مهارت‌های مقابله‌ای و خودآرام‌سازی مانند تنفس عمیق، مدیتیشن، ورزش، سرگرمی‌های مفید و مصرف خوراکی‌های سالم را آموزش دهند. به طور کلی داشتن یک سبک زندگی سالم در کاهش اضطراب و استرس کودکان بسیار موثر می‌باشد و از سلامت روان فرزند شما نیز محافظت می‌کند.

الگوی مناسبی باشید

از آن جایی که کودکان با دیدن یاد می‌گیرند و انجام می‌دهند لازم است که والدین جهت داشتن فرزندانی با روح و جسم سالم خود نیز الگوی مناسبی برای آن‌ها باشند و همان گونه که دوست دارند کودکانشان رفتار کنند، عمل نمایند. پس باید بگوییم که والدینی که خود دچار رفتارهای وسواسی هستند، باید تلاش کنند تا عادت‌های خویش را کنترل نمایند و به فکر درمان وسواس خویش بیفتند تا بتوانند الگوی مناسبی برای کودک خویش باشند.

با مدرسه مجازی آی نو به آسانی با فرزندان خود درس بخوانید

آی نو یک مدرسه مجازی تراز اول، به روز و پیشرفته در کشور می‌باشد که توانسته به کمک کادر حرفه‌ای و مجرب خود، ویدیوهای آموزشی بسیار باکیفیتی تهیه نموده و به تمام دانش‌آموزان در سراسر کشور کمک کند تا به مطالب کتاب‌های درسی خود به راحتی و در منزل مسلط شوند. چرا که با کمک این ویدیوهای آموزشی، دانش آموزان ضمن یادگیری مطالب کتاب درسی بهترین روش یادگیری تمام دروس مرتبط با مقطع و رشته تحصیلی خود از پایه اول ابتدایی تا کنکور را آموزش می‌بینید و به این شکل می‌توانند بدون خستگی و احساس کسالت با معلم همراه شده و مطالب درسی را به بهترین شکل در منزل بیاموزند.

آموزش در ویدیوهای مدرسه مجازی آی نو، برای مقطع ابتدایی به کمک جدیدترین روش‌های آموزشی صورت گرفته و به طور مثال معلمان از روش آموزش عروسکی برای یادگیری درس ریاضی و سایر دروس مقطع ابتدایی استفاده می‌نمایند. شما می‌توانید با تهیه اشتراک مدرسه مجازی آی نو که برای تمام مقاطع تحصیلی به صورت یک ماهه، سه ماهه و یکساله تعریف شده است و هزینه اشتراک کاملاً مقرون به صرفه نیز دارد از امکانات آموزشی آن به راحتی استفاده کنید.

شایان ذکر است که سایر پکیج‌های آموزشی مدرسه مجازی آی نو عبارت است از:

• پکیج آمادگی برای آزمون ورودی مدارس تیزهوشان
• پکیج آمادگی برای کنکور سراسری
• پکیج آمادگی برای امتحانات نهایی

اختلال وسواس در کودک یک مشکل جدی است که می‌تواند زندگی او را تحت تاثیر قرار دهد. بنابراین لازم است که با تشخیص به‌موقع، درمان مناسب و حمایت خانواده به بهبود این اختلال در فرزند خود کمک کنیم. ما نیز برای افزایش آگاهی والدین درباره این اختلال سعی داشتیم در همین مقاله به ارائه توضیحات کاملی درباره علائم و نشانه ها، علل، روش های درمان و راهکارهای پیشگیری از وسواس در کودکان بپردازیم.

سوالات متداول

• وسواس در کودک را تعریف کنید.

  این اختلال در کودک شامل افکار، تصاویر ذهنی یا تکانه‌هایی می‌شود که ناخواسته و تکراری در ذهن کودک ظاهر می‌گردند. برای کسب اطلاعات بیشتر مقاله فوق را مطالعه نمایید.

• نشانه های وسواس فکری در کودک را نام ببرید.

  ترس از آلودگی و میکروب‌ها و ... می‌تواند از نشانه های وسواس فکری در کودکان باشد. برای اطلاعات بیشتر مقاله فوق را مطالعه کنید.

• علت وسواس در کودکان چیست؟

  عوامل ژنتیکی، محیطی و روانشناختی از علل وسواس در کودکان است. برای توضیحات بیشتر مقاله فوق را مطالعه کنید.

• انواع اشتراک مدرسه مجازی آی نو را نام ببرید.

  مدرسه مجازی آی نو دارای اشتراک یک ماهه، سه ماهه و یکساله برای تمام مقاطع تحصیلی می‌باشد.

• پکیج‌های مدرسه مجازی آی نو را نام ببرید.

  مدرسه مجازی آی نو از پکیج‌های آمادگی برای آزمون ورودی مدارس تیزهوشان، پکیج آمادگی برای کنکور سراسری و پکیج آمادگی برای امتحانات نهایی برخوردار می‌باشد.